Ομιλία Ν. Νικολαΐδη με θέμα “Εκσυγχρονισμός της Δημόσιας Υπηρεσίας”, 20-10-2011

Κύριε Πρόεδρε, Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,

Η παγκόσμια οικονομική κρίση που κτύπησε τόσο αναπάντεχα τον κόσμο, οδήγησε στην επανεξέταση και αναθεώρηση πολλών θεωριών και απόψεων, και έθεσε μια σειρά από ερωτήματα. Ένα τέτοιο ερώτημα είναι και το «ποιος είναι ο ρόλος του κράτους στη σύγχρονη εποχή;»

Το ερώτημα αυτό υπήρξε πάντα επίκαιρο, και έχει απασχολήσει τους πολιτικούς αναλυτές και τους οικονομολόγους διαχρονικά, μια και οι κοινωνίες εξελίσσονται συνεχώς, και οι συνθήκες διαφοροποιούνται. Τις τελευταίες δεκαετίες υπήρξε μια βασική διελκυστίνδα μεταξύ δύο απόψεων, δύο φιλοσοφιών. Από τη μια ήταν η φιλοσοφία της ελαχιστοποίησης του ρόλου του κράτους, της ελευθεροποίησης της αγοράς, της απορρύθμισης της, και από την άλλη η φιλοσοφία του κεντρικού ελέγχου, της ανάγκης ύπαρξης μηχανισμών κρατικού παρεμβατισμού.

Πρέπει να παραδεχτούμε ότι μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, φάνηκε πως η σχολή σκέψης της ελεύθερης αγοράς είχε κερδίσει κατά κράτος τη σχολή του κεντρικού κρατικού ελέγχου. Όμως, μετά την πρόσφατη παγκόσμια οικονομική κρίση που ενέσκηψε, τα πράγματα έχουν πάρει μια διαφορετική τροπή. Ακόμη και οι πιο ένθερμοι υποστηριχτές της ελεύθερης οικονομίας και της φιλελευθεροποίησης των πάντων, παραδέχονται ότι το μοντέλο του άκρατου φιλελευθερισμού και της πλήρους απορρύθμισης, έχει αποτύχει. Σχεδόν όλοι παραδέχονται την ανάγκη να επανέλθει το κράτος ως ενεργότερος παίχτης, ώστε να μπορεί να ασκεί έλεγχο και να διορθώνει τις στρεβλώσεις της ελεύθερης αγοράς.

Το κράτος έχει την ευθύνη να ασκεί μια σειρά από αρμοδιότητες και πολιτικές. Οικονομική πολιτική, κοινωνική πολιτική, εκπαιδευτική πολιτική, αναπτυξιακή πολιτική, κλπ. Οι ευθύνες του κράτους στους τομείς αυτούς επικεντρώνονται κυρίως, στον ρυθμιστικό του ρόλο, αυτό δηλαδή που μπορεί να κάνει καλύτερα. Κράτος ρυθμιστής δηλαδή αντί του κράτους διεκπεραιωτή. Ανεξάρτητα από το σε ποιο βαθμό το κράτος μπορεί και πρέπει να ασκεί αυτές τις πολιτικές, το καίριο ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσον και με ποιους τρόπους μπορεί το κράτος να ασκεί αυτές τις πολιτικές αποτελεσματικά.

Πόσο αποτελεσματικά σήμερα το κυπριακό κράτος ασκεί αυτές τις πολιτικές και τις αρμοδιότητες του. Τι χρειάζεται για να ασκήσει αυτό το ρόλο πιο αποδοτικά. Πόσο άμεση είναι η ανάγκη για εκσυγχρονισμό του κράτους και βελτίωση της κρατικής μηχανής, της δημόσιας υπηρεσίας ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις;

Η χώρα μας βρίσκεται σήμερα σε μια δύσκολη αλλά και καθοριστική καμπή της ιστορίας της.  Το νησί μας συνεχίζει να είναι υπό ημικατοχή,  οι ώρες για την Κυπριακή οικονομία είναι εξαιρετικά κρίσιμες ενώ η έκρηξη στο Μαρί και οι τραγικές της συνέπειες ανέδειξαν τις διαχρονικές αδυναμίες της κυπριακής πολιτείας, του πολιτικού μας συστήματος και της κρατικής μας μηχανής. Την ίδια στιγμή η πατρίδα μας βρίσκεται μπροστά στις μεγαλύτερες προκλήσεις στην ιστορία της. Προκλήσεις, από την αντιμετώπιση των οποίων θα καθοριστεί ούτε λίγο ούτε πολύ το ίδιο το μέλλον της Κύπρου για τις επόμενες γενιές.

Έχοντας υπόψη αυτά τα δεδομένα, η πρώτη ανάγκη που προβάλλει είναι η ανάγκη για λήψη άμεσα, αποφάσεων. Η δεύτερη ανάγκη είναι η επεξεργασία και η υλοποίηση αυτών των αποφάσεων, από τις υπηρεσίες του κράτους μας. Για να γίνει αυτό με αποτελεσματικό τρόπο, χρειαζόμαστε να έχουμε μια κρατική μηχανή αποδοτική και σύγχρονη. Κάτι που δεν έχουμε σήμερα, γι’ αυτό και η ανάγκη για βελτίωση και εκσυγχρονισμό της κρατικής μας μηχανής είναι άμεση και επιτακτική.

Το πρώτο ερώτημα που μπαίνει είναι δισκελές και είναι το εξής: Πόσο αποδοτικά είναι σε θέση η κρατική μηχανή να επεξεργάζεται δεδομένα τα οποία και να θέτει ενώπιον της πολιτικής ηγεσίας για λήψη αποφάσεων. Και το δεύτερο, πόσο αποδοτικά μπορεί αυτή η μηχανή να υλοποιεί τις αποφάσεις, μετά που αυτές θα έχουν ληφθεί σε πολιτικό επίπεδο.

Τόσο στο επίπεδο λήψης απόφασης, όσο και στο επίπεδο υλοποίησης αυτών των αποφάσεων, κανένας δεν μπορεί πειστικά να ισχυριστεί ότι το κυπριακό κράτος  όλα αυτά τα χρόνια έχει αποδείξει ότι είναι σε θέση να λειτουργεί αποτελεσματικά. Πρώτα και πάνω απ’ όλα φταίει το νομικό και διαδικαστικό πλαίσιο λειτουργίας της κρατικής μηχανής. Υπάρχουν πολλές και αχρείαστες διαδικασίες που πρέπει να ακολουθηθούν. Υπάρχουν πολλές «ασφαλιστικές» δικλείδες, οι οποίες τέθηκαν για προστασία του δημόσιου συμφέροντος, και οι οποίες τελικά αποδεικνύονται «ανασταλτικές δικλείδες» για την αποτελεσματική υλοποίηση ενός έργου. Υπάρχουν πολλαπλές και αλληλοϋπερκαλυπτόμενες άρα και περιττές διαδικασίες και εγκρίσεις που εγκλωβίζουν ένα έργο. Υπάρχουν πολλά επίπεδα αναθεωρητικών διαδικασιών τα οποία βάζουν τα έργα σε ένα φαύλο νομικά κύκλο, από τον οποίο πολλές φορές ουδέποτε ξεφεύγουν, και μέσα από μια εκφυλιστική διαδικασία ακυρώνονται τελικά. Όλη αυτή η γραφειοκρατία, ενώ αρχικά είχε πρόθεση να διασφαλίσει τη χρηστή διοίκηση, σταδιακά οδήγησε σε ένα λαβύρινθο και στραγγάλισε την αποτελεσματικότητα στην εκτέλεση έργων.

Έτσι για μια σειρά από έργα που ήταν απόλυτα αναγκαία για την υποδομή και την ανάπτυξη του τόπου, το κράτος, το Κυπριακό κράτος αποδείχθηκε διαχρονικά ανίκανο πάρει τις απαιτούμενες αποφάσεις και να τα προωθήσει έγκαιρα και αποτελεσματικά. Αποτέλεσμα; Τα έργα είτε ακυρώνονται είτε υλοποιούνται με ένα ετεροχρονισμό που εξακοντίζει στα ύψη τις δαπάνες αλλά και εξανεμίζει σε μεγάλο βαθμό το κοινωνικό όφελος τους.

Το πρόβλημα της γραφειοκρατίας είναι ανυπέρβλητο; Είναι ανίκητη η γραφειοκρατία; Όχι. Όχι, γιατί οι πλείστες γραφειοκρατικές διαδικασίες είναι αχρείαστες και πολλές φορές χωρίς ουσία. Πρέπει να πούμε ότι υπήρξαν τα τελευταία χρόνια αρκετά παραδείγματα όπου δόθηκαν λύσεις σε χρονοβόρες και γραφειοκρατικές διαδικασίες.

Θα κάνω μια ειδική αναφορά στα αναπτυξιακά έργα. Εκείνο που  χρειάζεται για να προωθούνται έγκαιρα και γρήγορα οι αποφάσεις και τα έργα, είναι να υπάρχει μια συνεχώς ανανεωνόμενη και βελτιούμενη προσέγγιση στην υλοποίηση αναπτυξιακών έργων. Χρειάζεται όμως μια πιο συντεταγμένη προσπάθεια για εκσυγχρονισμό της νομοθεσίας ώστε η γραφειοκρατία να παταχθεί αποτελεσματικά.

Χρειάζεται να τεθεί ψηλή προτεραιότητα στην εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων εκτέλεσης των δημοσίων έργων και να υπάρξει εισαγωγή κατάλληλων μηχανισμών για την έγκαιρη υλοποίησή τους. Η επίτευξη του στόχου αυτού, μπορεί να προωθηθεί μέσα από:

  • Την απλοποίηση, βελτιστοποίηση και επίσπευση διαδικασιών που αφορούν την εμπλοκή των διαφόρων κυβερνητικών υπηρεσιών στο στάδιο της μελέτης του έργου (έναρξη διαφόρων σταδίων έργου ενωρίτερα, παράλληλη και όχι διαδοχική υλοποίηση των διαφόρων σταδίων κλπ).
  • Τον αποτελεσματικότερο συντονισμό και διασύνδεση , συμβατική διασύνδεση των υπηρεσιών κοινής ωφελείας με την εκτέλεση των έργων.
  • Την αξιοποίηση νέων μεθόδων εκτέλεσης των έργων (Μελέτη – Κατασκευή, Μελέτη – Κατασκευή – Μακροχρόνια Συντήρηση, ενοικιαγορά κλπ).
  • Την εισαγωγή νέων όρων στα συμβόλαια εκτέλεσης που να προνοούν παράλληλη εργασία, διευρυμένα ωράρια, αποζημιώσεις για καθυστέρηση στη συμπλήρωση των έργων αλλά και κίνητρα για την ενωρίτερη συμπλήρωση ενός έργου, κλπ.

Ένα μείζον, και μείζονος ευαισθησίας θέμα είναι αυτό της χρηστής διοίκησης, που είναι και αυτό σε μεγάλο βαθμό θέμα εκσυγχρονισμού της δημόσιας υπηρεσίας. Η χρηστή διοίκηση είναι ένα θέμα που πολύ εύκολα κάποιος μπορεί να πει είτε ότι υπάρχει, είτε ότι δεν υπάρχει. Δεν είναι μια μετρήσιμη έννοια, ή καλύτερα το μόνο μετρήσιμο μέγεθος αναφορικά με τη χρηστή διοίκηση, είναι η εντύπωση που επικρατεί γι’ αυτήν, πόσο δηλαδή ισχυρή εντύπωση επικρατεί για το αν υπάρχει σε ικανοποιητικό βαθμό ή όχι, χρηστή διοίκηση.

Στην Κύπρο, σήμερα, πρέπει να πούμε πως η κυρίαρχη άποψη είναι ότι οι διαδικασίες ανάθεσης δημόσιων έργων δεν είναι απόλυτα αδιάβλητες.  Αυτή είναι η εντύπωση που επικρατεί ευρέως στην κοινή γνώμη. Και επικρατεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια σε σημείο που σε μεγάλο βαθμό να θεωρείται σχεδόν παγιωμένη. Το καίριο βέβαια ερώτημα είναι κατά πόσον αυτή η εντύπωση ανταποκρίνεται στο τι πραγματικά συμβαίνει.

Κατά την άποψη μου, η κυπριακή πολιτεία κατόρθωσε να κτίσει διαχρονικά ένα σύστημα δημόσιων προσφορών, με εξαιρετικά καλές παραμέτρους. Και αυτό είναι μια κατάκτηση του κράτους μας. Αυτό το σύστημα, για να είναι καλό και να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της χρηστής διοίκησης, πρέπει να μην σταματήσει να ανατροφοδοτείται και να βελτιώνεται συνεχώς. Με νέες πρόνοιες που να διασφαλίζουν τη διαφάνεια και την αμεροληψία, να εισαγάγουν συνεχώς νέες ασφαλιστικές δικλείδες που να αποτρέπουν τη διαπλοκή και τις παρεκτροπές από τη χρηστή διοίκηση. Και υπάρχει αυτή η δυνατότητα αξιοποίησης νέων μεθόδων, γιατί η τεχνολογία, το διαδίκτυο, η πληροφορική, αλλά και η νομοθεσία αναπτύσσονται και εκσυγχρονίζονται συνεχώς.

Είναι σαφές ότι η κρατική μηχανή παρουσιάζει σημαντικές αδυναμίες, ελλείψεις, προβλήματα και προκαλεί πολλές φορές την δυσφορία και την απογοήτευση όλων μας. Οι αδυναμίες αυτές έχουν δυστυχώς αρνητικό αντίκτυπο τόσο σε θέματα υψηλής πολιτικής όσο και σε θέματα καθημερινότητας.

Την ίδια στιγμή, πολλές φορές, η κρατική μηχανή ταλαιπωρεί τον απλό πολίτη και αντί να του επιλύει προβλήματα, του δημιουργεί καινούργια. Επίσης το  κράτος σε πολλούς τομείς, λόγω ακριβώς της ανεπάρκειάς της κρατικής μηχανής, αδυνατεί να εξυπηρετήσει, να βοηθήσει και να προσφέρει στο πολίτη εκείνες τις υπηρεσίες που είναι απαραίτητες καμιά φορά και για την ίδια την επιβίωσή του.

Και όλα αυτά παρά το γεγονός ότι η Κύπρος διατηρεί μια από τις πολυαριθμότερες δημόσιες υπηρεσίες στην Ευρώπη με το κρατικό μισθολόγιο να καταλαμβάνει ένα καθόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό του ΑΕΠ. Το γεγονός αυτό προκαλεί ακόμη περισσότερο τους ίδιους τους πολίτες αλλά παράλληλα καταδεικνύει με το πιο περίτρανο τρόπο την ανεπάρκεια που παρουσιάζει το σύστημα δημόσιας υπηρεσίας στο τόπο μας.

Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια είναι προφανές σε όλους μας ότι επιβάλλεται άμεσα να προχωρήσουμε σε εκσυγχρονιστικές τομές σε όλο το φάσμα λειτουργίας της δημόσιας υπηρεσίας και στην αναδιοργάνωση και αναδιάρθρωση του Κυπριακού κράτους. Να αναζητήσουμε και να εφαρμόσουμε πρακτικά και εφαρμόσιμα μέτρα που μπορούν να συμβάλουν στον εκσυγχρονισμό της δημόσιας υπηρεσίας. Για να εκκινήσει όμως αυτή η διαδικασία χρειάζονται να υπάρχουν δύο προϋποθέσεις: όραμα και πολιτική βούληση.

Συζητείται για χρόνια, χωρίς να έχει γίνει σχεδόν τίποτε, πως το πρώτο βήμα για εκσυγχρονισμό της δημόσιας υπηρεσίας είναι ο εκσυγχρονισμός του συστήματος αξιολόγησης των δημοσίων υπαλλήλων. Ένα σύστημα αξιολόγησης που θα βασίζεται σε βραχυπρόθεσμους και μεσοπρόθεσμους στόχους που θα τίθενται για κάθε υπηρεσία και στον τρόπο αξιοποίηση του προσωπικού προς διεκπεραίωση αυτών των στόχων. Οι μεν προϊστάμενοι θα αξιολογούνται στη βάση της αξιοποίησης του προσωπικού τους για την υλοποίηση των στόχων αυτών, και το προσωπικό στη βάση της συμβολής του στην υλοποίηση των στόχων.

Από κει και πέρα η αξιολόγηση των διάφορων υπηρεσιών και του κάθε δημόσιου υπάλληλου ξεχωριστά σε συνδυασμό με την αποδοτικότητά τους θα πρέπει να συνδέεται άμεσα με την ανέλιξη των δημοσίων υπαλλήλων. Οι αποδοτικοί, συνεπείς και υπεύθυνοι δημόσιοι υπάλληλοι θα πρέπει να επιβραβεύονται σε αντίθεση με εκείνους που δεν συμβάλλουν θετικά στην αποδοτικότητα της υπηρεσίας, στην οποία εργάζονται.

Η καθυστέρηση στην υιοθέτηση ενός τέτοιου μέτρου συμβάλλει στη παγίωση της σημερινής απαράδεκτης κατάστασης χαμηλής αποδοτικότητας και υπευθυνότητας μιας μεγάλης μερίδας των δημοσίων υπαλλήλων, αλλά και ταυτόχρονα καταρρακώνει την αξιοπρέπεια και το ηθικό των εργαζομένων αυτών.

Τίποτα όμως δεν πλήττει περισσότερο την αξιοπρέπεια των δημοσίων υπαλλήλων από την έλλειψη της αξιοκρατίας. Η αξιοπρέπεια του δημόσιου υπαλλήλου ως εργαζομένου και ως ανθρώπου, σε πολλές περιπτώσεις συνθλίβεται μέσα στα πλοκάμια της αναξιοκρατίας και του ρουσφετιού. Η πρόσληψη των ικανότερων με αντικειμενικά κριτήρια θα δώσει νέα μορφή στην κρατική μηχανή. Δυστυχώς στην Κύπρο, αν και έγιναν σημαντικά βήματα δεν κατορθώσαμε ακόμη να απαλλαγούμε από την αναξιοκρατία, και φέρουμε όλοι ευθύνη. Και οι κυβερνώντες και οι ελέγχοντες την εξουσία.  Θα πρέπει να επανεξεταστούν οι τρόποι πρόσληψης των δημοσίων υπαλλήλων αλλά και τα κριτήρια ανέλιξης τους, ώστε να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για την αντιμετώπιση του θλιβερού αυτού φαινομένου. Αυτό είναι κάτι που μπορεί να γίνει μόνο αν όλοι αποφασίσουμε ότι συνολικά όλοι χάνουμε από την έλλειψη αξιοκρατίας.

Μια άλλη ουσιαστική, εκσυγχρονιστική κίνηση που θα άλλαζε τα δεδομένα στη δημόσια υπηρεσία, είναι η χρήση σύγχρονων τεχνολογιών. Η χρήση του διαδικτύου, των ηλεκτρονικών μέσων, η δημιουργία ενός ηλεκτρονικού αρχείου στη δημόσια υπηρεσία, όλα αυτά θα βοηθούσαν σημαντικά στην αντιμετώπιση της γραφειοκρατίας που ταλαιπωρεί χιλιάδες συμπολίτες μας αλλά και την ίδια τη δημόσια υπηρεσία, αφού χάνονται καθημερινά πολύτιμες ώρες εργασίας.

Σε μια προσπάθεια προς τον εκσυγχρονισμό του δημόσιου και ημιδημόσιου τομέας, πολύ σημαντικό ρόλο παίζουν οι ημικρατικοί οργανισμοί και η διαχείρισή τους. Οι  ημικρατικοί Οργανισμοί είναι ένα όργανο που έχει στα χέρια του το κυπριακό κράτος για να ασκήσει αναπτυξιακή πολιτική. Οι Οργανισμοί αυτοί, έπαιξαν ένα σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της χώρας και στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου του Κύπριου πολίτη. Για κάποιους τομείς της οικονομικής δραστηριότητας που είχαν και ιδιαίτερο κοινωνικό όφελος και οι κεφαλαιουχικές δαπάνες ήταν πολύ μεγάλες και ο χρόνος αποπληρωμής των απαιτούμενων επενδύσεων πολύ μακρύς (ηλεκτρισμός, τηλεπικοινωνίες, μεταφορές – λιμάνια / αερομεταφορές κτλ) ο ιδιωτικός τομέας δεν μπορούσε να επιτελέσει το ρόλο αυτό και αναγκαστικά και απαραίτητα το ρόλο αυτό ανέλαβε το κράτος. Ωστόσο, σήμερα επιβάλλεται η επανεξέταση του ρόλου των κρατικών επιχειρήσεων.  Φαίνεται ότι η σύγχρονη οικονομική σκέψη καταλήγει στο εξής συμπέρασμα: Σε ανταγωνιστικούς τομείς, η κρατική ιδιοκτησία δεν ωφελεί τον τελικό καταναλωτή. Σε μονοπωλιακές και ολιγότερο ανταγωνιστικές δραστηριότητες τα συμπεράσματα δεν είναι ξεκάθαρα και χρειάζεται η εξέταση της κάθε περίπτωσης ξεχωριστά, για να διαπιστωθεί ποια μορφή ιδιοκτησίας υπερτερεί. Στην Κύπρο επείγει σήμερα η χωρίς ιδεολογικές προκαταλήψεις επανεξέταση του τρόπου λειτουργίας και του θεσμικού πλαισίου πολλών Ημικρατικών Οργανισμών, οι οποίοι δεν μπορούν να εξακολουθούν να λειτουργούν όπως πριν μισό αιώνα που είχαν συσταθεί. Στο μεταξύ, η υιοθέτηση των μεθόδων του σύγχρονου μάνατζμεντ και των αρχών της Εταιρικής Διακυβέρνησης από τους Ημικρατικούς Οργανισμούς, είναι ένα βήμα προς την ορθή κατεύθυνση.

Κύριε Πρόεδρε, αγαπητοί συνάδελφοι,

Είναι προφανές σε όλους μας ότι επιβάλλεται άμεσα να προχωρήσουμε στον εκσυγχρονισμό της δημόσιας υπηρεσίας και κατ’ επέκταση στην αναδιοργάνωση και αναδιάρθρωση του Κυπριακού κράτους. Η αναφορά σ’ αυτή την ανάγκη δεν πρέπει να μείνει στα λόγια. Τα πράγματα είναι απλά. Είτε προχωρούμε προς αυτή την κατεύθυνση διορθώνοντας τα προβλήματα και τις αδυναμίες έχοντας μια πιο ελπιδοφόρα προοπτική για το μέλλον, είτε μένουμε στάσιμοι, περιμένοντας το επόμενο κτύπημα της κρατικής ανεπάρκειας, χωρίς καμιά προοπτική για το μέλλον, χωρίς καμιά ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο.

Σας ευχαριστώ.

Leave a Reply

Επιλογές